З.Боргилмаа: Чөлөөт хэвлэл бол чөлөөт бизнес юм

М.Төгөлдөр
2024/01/14

-Ардчилсан Үндсэн хуулийн өдөрт-

Ардчилсан Үндсэн хууль батлагдсанаар үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх болон хэвлэн нийтлэх эрх, эрх чөлөө юун түрүүнд сэтгүүлчдэд ирэхдээ чөлөөт хэвлэл мэдээлэл хэмээх институцийг бий болгохын хамт өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлэх эрх чөлөө, зарим талаар “ял” мэт үүргийг давхар оноосон юм. 

Ардчилал төрөөс цалинждаг чөлөөт хэвлэл байх боломжгүйн зарчмыг тунхаглан 1998 онд Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийг УИХ-аас батлахдаа яг энэ одоогийн цаг үеэс эргэн харахад хэвлэл мэдээллийг төрийн аливаа дэглэм, үзэл суртлаас хамгаалах үндсэндээ цор ганц гэж хэлж болох үзэл баримтлалыг нэвт шингээсэн юм. 

Төрийг хянах, төрөөс үл хамаарах чөлөөт үзэл бодол бүхий чөлөөт хэвлэл байхуйн нэг мөн чанар нь эдийн засгийн хувьд оршин тогтнох санхүү, орлогын үндэс нь төрөөс үл хамаарах ёстой гэсэн зарчмыг 1998 оны Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулиар тунхаглаж, тус хуулийг хэрэгжүүлэх журмын дагуу төр, засгийн нэр бүхий хэвлэлийг хувьчилснаар зарчим төгс ялсан сан. Төр дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байхыг хориглосон дээрх хууль хэрэгжиж эхэлснээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл эрхлэн гаргах нь жинхэнэ утгаараа зах зээлийн зарчимд шилжин хэвлэн нийтлэх эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан 1992 оны Үндсэн хуулийн үзэл санаа төгс ялж, Монгол Улс чөлөөт хэвлэл бүхий ардчилсан улсын хэв шинжээ олов. 

Чөлөөт хэвлэл бол чөлөөт бизнес юм

Харин өнөөдөр ардчилсан Үндсэн хуулиа баталсны ойн баярын өдрөөр “сэтгүүлч хоригдож буй” тухай сануулах шалтгаан, магадгүй үүрэг надад байх ёстой. 

Тийм ээ, Өнөрөө даварсаан... Яагаад гэхээр тэр баяжсан. 

Үндсэн хуулиар чөлөөт хэвлэл өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлэх нь ардчиллын суурь зарчим болж хуулиар баталгаажсанаас хойш хэвлэл мэдээлэл бизнес болсон юм. Бизнесийн зарчмаар бол хамгийн сайн бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ хамгийн эрэлттэй бөгөөд ашиг орлоготой байх нь зүй ёсны шалгарал гэдгийг хүлээн зөвшөөрөөд ардчилсан Үндсэн хуультай он чацуу хугацааг бид нийгмээрээ туулж явна. Баяр хүргэе, яагаад гэвэл баярын өдөр шүү дээ.

Гэхдээ сэтгүүлчийнхээ хувьд би дотроо эмзэглэлтэй байна.

Нэр бүхий сэтгүүлчийг цагдан хорьсноос хойш үйл явдал өрнөх зуур анхны эхлэл цэгээс хойш олон юм мартагдаж, нөгөө шүүхийн нэр хүнд яалаа гэж асуухдаа тултал минь асуудал хэдэнтээ сургийн үзүүрт хувирч амжлаа. Түүний хувийн болон түүний эрхлэн гаргаж буй мэдээллийн хэрэгслийн орлого, санхүүжилтын эх үүсвэрийг шалгахдаа цагдаагаас анх мэдээлсэнчлэн “бусдын эд хөрөнгийг авахаар заналхийлсэн” гэх гомдлыг нотлон батлах, эс бөгөөс үгүйсгэхийн тулд зүй ёсны байх гэж бодсон ч цагдан хориог дахин сунгах шүүхийн шийдвэрийн талаарх албаны мэдээнээс харвал мэдээллийн хэрэгслийг “татвараас зайлсхийсэн” хэрэгт бас давхар шалгаж байгаа аж. Хамтын ажиллагааны гэрээтэй байгууллагууд, тэр дундаа төрийн яам, тамгын холбогдох албан тушаалтнуудыг гэрчээр дуудан асуултын логикоосоо авахуулаад л “дарамтлуулж байгаад мөнгө өгсөн” гэдэг зүйл хэлүүлэхийг хүсэж байгаа бололтой.

Ардчилсан Үндсэн хуулиар дахин зохион байгуулагдсан Монголын өнөөгийн нийгэм хуулиар хориглоогүй аливаа бизнес, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх, түүнээс ашиг орлого олох эрх чөлөө бүхий либерал зах зээлийн зарчмаар шүүгдэн дампуурах нь дампуурч, тэсэх нь тэсэж үлдсэн чөлөөт хэвлэлийг орлогынх төлөө өнөөдөр шалгаж байгаа бол ардчиллаас ухарья. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл өнгөрсөн гучин жилд өдий төдийгөөрөө дампуурч, элгээрээ элс рүү шурган орохыг үзсэн. Хэрэв хэвлэл мэдээлэл орлогожихыг үзэж чадахгүй нийгмийг хүсэж байгаа бол эргээд 90 он руу ухарья. Хэвлэл мэдээлэл төрөөс санхүүжиж, түүний эрхтэн дархтануудын магтаалын хөргөөр хоор дуу дуулаж, хулгай зэлгийг нь ч марьтя. Үүнийг монголчууд лав хүсээгүй гэдэгт итгэлтэй байна. 

Энэ салбарт бизнес эрхлэх, ажил олгогч байх амаргүй. Учир нь хэвлэл мэдээлэл онлайн худалдаа огт биш. Уул уурхай бүр биш. Уул уурхайд ажиллах хүчний зардал нийт зардлынх нь 1-5 хувийг эзэлдэг бол хэн нэг авьяастай хүний нуруун дээр бүтдэг креатив салбарт үйл ажиллагаа явуулахад зардлынх нь 90-аас 100 хувь нь хүний зардал байдаг. Ажиллах хүчний цалин хөлсний тэр зардал дээр төлдөг нийгмийн даатгалын 24 хувь, эрүүл мэндийндаатгал, хүн амын орлогын албан татвар, тэгээд аж ахуйн нэгжийн бусад татваруудыг тооцоод үзэхээр хэвлэл мэдээлэл маш өндөр өртгөөр бүтдэг. Монголд уул уухайгаас бусад салбар, тэр дундаа креатив салбар хөгжихөд маш хүнд хаалт болсон хууль эрх зүй, татвар, мөнгөний бодлого үйлчилсээр ирсэн юм.

Сэтгүүлчид баримт “хогийн сав”-наас олддог хялбар эд биш...

Уг нь үүний төлөө сэтгүүлч хөдөлмөрлөдөг, эр зориг гаргадаг.

Сэтгүүлчид “шантааж” хийдэг гэдэг хэлц яриа, хэвлэлийнхэн “худалдагддаг” гэх буруутгал олон жилийн хэвлэл мэдээллийнхнийг дагалдаж, шүүмжлэмтгий мөн чанар бүхий чөлөөт хэвлэлийнхний үгийн гүнд эрх ашиг нь хөндөгдсөн албан тушаалын болон мөнгөний эрхтэн дархтанууд дээрх хэлцүүдийг ашиглан “сэтгүүлчид худлаа бичдэг” гэх ойлголтыг нийгэмд цацан өөрсдийгөө уснаас хуурай авч гарах арга саам болгохыг санаархдаг нь ердийн л юм болж. Сүүлдээ “шантааж хийх”, “худалдагдах” гэдэг дам хар яриа хуулийн хэлэнд хөрвөж, ойрноос эрүүгийн гэмт хэргийн “бусдын эд хөрөнгийг авахаар заналхийлэх” гэх нэр томьёо руу хөрвүүлэгдэн орж ирэх боллоо. Үнэхээр ийм гэмт хэрэг сэдсэн бол сэтгүүлчээ өмгөөлөх нэр, нүүр над алга. Харин гэхдээ ардчилсан Монгол Улс маань нийтийн эрх ашгийг хохироосон, албан тушаалаа урвуулан ашигласан, хувьдаа давуу байдал, ашиг хонжоо олж авсан эрхтэн дархтан гэмт үйлдлийнхээ төлөө ямар мэдээллийг ямар үнээр нуун дарагдуулж байна вэ гэдгийг шалгаж тогтоодог шүүх, цагдаатай байхыг шаардах эрхтэй. 

Төр, төрөөс томилогддог, цалинждаг бүх субъектүүд эцэстээ “хэвлэл мэдээлэл” гэдэг дундаа нэг “дайсан”-тай болж байгаа аж. Хэвлэлийнхний дунд худал цуу тарааж, нэгнээ өмгөөлж хамгаалах зоригийг нь мохоож, дуу хоолойг нь дарж, элдэв арга сэдэж байгаа ч энэ бүхэн тийм хол явж чадах болов уу? Учир нь хэвлэл мэдээллийнхэн олуулаа. Хэн нэгнийг нь “тавин хэдэн гэмт үйлдлээр шалгаж байна” гэж цуурахад айгаад намсхийх нь таарч мэдэх ч “хүний үйлдэл бүрийг хэрэг болгодог цөвүүн цаг иржээ” гэж адрах нэгэн захаас аван олдоно оо. Олон нийтийн төлөө явах сэтгэл зүй хүн бүрт байгаад байдаггүй. Тэдний сайн сайхны төлөө дуугарах, тэмцэх эр зориг бол бүр ч ховор чанар. Сэтгүүлчдэд харин нийтлэг байдаг хувийн зан чанар нь шударгын талд зогсох, олон нийтийн төлөө дуугарах эр зориг, сэтгэл зүй байдаг юм. Хэвлэлийн эрх, эрх чөлөөгөө алдвал бусад зөрчигдсөн эрхийнхээ төлөө тэмцэх зам үлддэггүй. Тиймийн учир ардчилсан Үндсэн хуульд тунхагласан үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх эрх, эрх чөлөө мандтугай. 


0
angry
0
care
2
haha
0
liked
0
love
0
sad
0
wow

Сэтгэгдэл (2)

ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
2405:5700:301:60df:80fa:8f07:95fe:6e99
2024/01/15
0
0
Сэтгүүл зүй бол олон түмэнд шинэ мэдээлэл хүргэх үндсэн үүрэгтэй болохоос Улстөрчдийг болон бизнеснийхэнг ШАНТААЖЛАХ арга барилаар ажиллах салбар биш шүүдээ. Сайтууд, ТВ, Хуьийн Их дээд сургуулиудтай улс төрчдийн нэрсийг ИЛ тод зарлах хэрэгтэй . Эд нарын хийдэг санхүүжүүлдэг Тролл багаар өөртэйгөө өрсөлдөгчөө НАМНАХ хэрэгсэл болгодог нь нэгэнт нийгэмд Ил тод болсон тул Улс төрчидийг УИХ болон бусад сонгуульд нэр дэвшүүлэхийг НАМУУД хаах хэрэгтэй
Хариулах
2405:5700:300:72d2:c847:f7c8:60fe:87c1
2024/01/14
0
0
Сэтгүүлчийн нэгдсэн эвллэл чинь яагаад дуугүй байгаа юм бэ? Сэтгүүлчээ хамгаалж чаддаггүй газарт татвар төлөөд ч хэрэггүй. Бас тарах хэрэгтэй. Чамаас өөр дуу гаргах хүн байхгүй юм уу?Эмгэнэлтэй юмаа. УБГ-т очихоор хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг ашгийн төлөө байгууллага гэдэг юм байна лээ. Манайд чинь уг нь авилгал өгснийг нь хорьдоггүй билүү. Ямар үед яаж хэрэгждэг хуулиудтай юм бэ. Өмхий махны хужаа нар цөөхөн төгрөгөөр торгуулсан биз дээ
Хариулах
Шинэ мэдээ
"Нэг иргэний буруутай үйлдлээс болж олон хүний эрдэнэт амь хохирсоор байна" 10 цагийн өмнө
Танилц: Өнөөдөр цахилгаан хязгаарлаж болзошгүй байршлууд 10 цагийн өмнө
ТЦА: Орон нутгийн замд гүйцэж түрүүлж мөргөлдсөн осол 80 хувийг эзэлж байна 10 цагийн өмнө
Газрын дуудлага худалдаагаар нийслэлийн төсөвт 50 тэрбум төгрөг төвлөрүүлнэ 11 цагийн өмнө
Өөжгий: Дуулаа дуул хоёр лүд минь, Японд дуул, Америкт ч дуул, зөвшөөрлөө 12 цагийн өмнө
​Зэвсэгт хүчний алба хаагчид хүч нэмэгдүүлэн ажиллаж байна 12 цагийн өмнө
Сэлбэ голын 16,480 тонн мөсийг зөөж тээвэрлэн Туул голын сав газарт буулгажээ 12 цагийн өмнө
Үр дүн: Хүүтэй сэтгэлзүйч уулзуулж, ээжийг нь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс бага цалинжуулсан СӨХ-ийг шалгана 13 цагийн өмнө
ЗГХЭГ-ын дарга Д.Амарбаясгалангаар ахлуулсан шуурхай бүлэг Говь-Алтай аймагт ажиллалаа 15 цагийн өмнө
Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Архангай аймагт ажиллах тул ЗГ-ын хуралдааныг цуцалжээ 16 цагийн өмнө
1960 оноос хойших хамгийн хүйтэн шөнө байв 16 цагийн өмнө
Байшин шатаж 67-71 насны хоёр иргэн түлэгджээ 17 цагийн өмнө
Сураггүй болсон 30 настай эрэгтэйг хайж байна 18 цагийн өмнө
Дундговь аймгийн малчид: Хавар ноолуураа тушаах нь байтугай, мал маань хээл хаяж төл ч авахгүй нь 18 цагийн өмнө
С.Цэвэл: Хүүг маань орцонд амьдардаг гэж ангийнхан нь дээрэлхснээс хойш хичээлдээ яваагүй, одоо орцноосоо хөөгдөх болчихоод хаачихаа мэдэхгүй байна 18 цагийн өмнө
Зарим нутгаар 43 хэм хүрч хүйтэрнэ 19 цагийн өмнө
Газ дэлбэрсний улмаас 228 иргэн, 15 аж ахуйн нэгж эд хөрөнгөөрөө хохирчээ Өчигдөр
​78-р сургуулиас: Охиныг зодож байхад эмээ нь, манай сургуулийн зургаан хүүхэд хамт гэрт нь байсан юм билээ Өчигдөр
Малчдын зээлийг хойшлуулахаар боллоо Өчигдөр
Малчид: 700 гаруй малаас 300 ч хүрэхгүй үлдлээ, эцсээ хүртэл үзэж тарна даа хаяаад явалтай нь биш Өчигдөр